Harde kern-hooligans: verder dan geweld

In een eerder artikel over Feyenoord-hooligans (nr. 4, 2003) beschreven we de 'hooliganaanwas'. De riskantste aanwas is tijdelijk: hele of halve bekenden van hooligans (vrienden, gewezen hooligans, vrienden van vrienden) of jongeren die naar een wedstrijd (of huldiging) gaan omdat op voorhand vaststaat dat het er uitbundig aan toe zal gaan. Slechts kleine groepjes jongeren groeien – als 'echte' aanwas – uit tot leden van de harde kern van Feyenoord. De belangrijkste rem op deze 'echte' hooliganaanwas is het zware 'hooliganbestaan'.

Het voetballeven van een trouwe hooligan kost veel tijd, energie en geld. Enkele basisregels van het harde kern-hooliganisme zijn vergaand: er (bijna) altijd zijn, fysieke steun als dat nodig is en acceptatie van veel ordeverstoringen en strafbare feiten. Een harde kern-hooligan schikt zijn werk, leefritme en gezinsleven naar de voetbalagenda van Feyenoord. De schattingen van harde kern-supporters over hun jaarlijkse voetbaluitgaven lopen uiteen van ongeveer 2500 tot 5000 euro. Dit is uiteraard afhankelijk van het verloop van het Europese bekertoernooi. Kaartjes, reiskosten, bier en harddrugs zijn belangrijke uitgaven. Er wordt ook verdiend, onder meer aan de (door)verkoop van kaartjes en aan 'eigen' merchandising.
 

De harde kern gaat ver
Politiefunctionarissen en hooligans verbazen zich erover wie allemaal het etiket harde kern-hooligan opgeplakt krijgen. Wanneer een krant vermeldt dat hooligans weer eens ergens de boel op stelten hebben gezet, blijkt het goed beschouwd soms te gaan om lokale probleemjongeren die – gehuld in een voetbalshirt – de nodige vernielingen hebben aangericht en die zelden of nooit een wedstrijd bezoeken. Betrokkenen pleiten ervoor bij omschrijvingen van het begrip harde kern-hooligan de band met het voetbal in stand te houden door het te reserveren voor supporters die zeer veel wedstrijden bezoeken. Er is hooguit clementie voor hooligans die dat jarenlang hebben gedaan. Een harde kern-hooligan behoort er (vaak) te zijn en dient bereid te zijn 'ver te gaan' voor zijn club. Waar en wanneer het eerste elftal ook speelt, een hooligan behoort te komen. De bereidheid ver te gaan behoort ook tot uitdrukking te komen in min of meer systematisch normoverschrijdend gedrag, waaronder geweldsgebruik.
Bij thuiswedstrijden zijn gemiddeld ongeveer honderd harde kern-hooligans aanwezig. Het overgrote deel is mannelijk en autochtoon. Een kleine meerderheid (circa 60 procent) woont in Rotterdam, een ruime meerderheid (ongeveer 75 procent) in Rotterdam of de directe omgeving van die stad. Enkele hondstrouwe hooligans zouden zelfs omwille van Feyenoord naar Rotterdam-Zuid zijn verhuisd. Een kleine meerderheid (60 procent) is op 1 januari 2000 tussen de 15 en 24 jaar oud: de 'jongerenkern'. De overigen zijn 25 jaar of ouder: de oude harde kern.
De oude harde kern bestaat uit hooligans die al voor de 'voetbalmoord' in Beverwijk (23 maart 1997) deel uitmaakten van de harde kern. Nagenoeg zonder uitzondering zijn ze meermalen aangehouden voor voetbalgeweld. Door de jaren heen zijn ze ook bijna allemaal buiten het voetbal tegen de lamp gelopen, met name voor geweldsdelicten en verkeersovertredingen. Ze komen al jaren bij verschillende amateurclubs – ook als spelers of bestuurder. Er komen gerenommeerde groepen uit Dordrecht, Gouda en Delft.
Sinds ongeveer 1997 springt de jongerenkern in het oog. Ze zijn in het recente verleden veel vaker aangehouden voor delicten (voetbal en non-voetbal) dan de ouderen. De rellen in Leverkusen (30 januari 1999 ) en de huldigingsrellen in 1999 (25 april) waren voor hen een soort inwijdingsritueel. Sindsdien horen ze erbij. Dat blijkt onder meer uit het feit dat de meesten van hen tijdens de rellen na het winnen van de UEFA-cup (mei 2002) samen met de oudere hooligans in een Rotterdamse horecatent feest vierden (en zich dus volstrekt afzijdig hielden van het geweld op straat door zogeheten gelegenheidshooligans).  
 

Dominante drijfveren: vriendschap, piekmomenten
Er bestaan onder harde kern-hooligans tamelijk nauwe vriendschapsbanden. Kameraadschap en solidariteit zijn belangrijke drijfveren met instrumentele en sociale functies. Instrumenteel, omdat hooligans op elkaar moeten kunnen vertrouwen in dreigende situaties. Afspraken, bijvoorbeeld om ergens te verzamelen in de aanloop naar een voor hen mogelijk riskante wedstrijd, moeten worden nagekomen. De 'macht van het getal' is belangrijk.
In de eerste plaats weten harde kern-hooligans dat de (Nederlandse) politie, zodra zij wordt geconfronteerd met een fors aantal Feyenoord-hooligans, vaak de voorkeur geeft aan het handhaven van de openbare orde boven strafrechtelijke handhaving. Met name bij uitwedstrijden. De 'ontvangende' politie heeft liever dat een forse groep Feyenoord-hooligans zonder al te veel toestanden de stad weer snel verlaat, dan dat ze tracht arrestanten te maken.
In de tweede plaats behoort tegenover rivaliserende hooligans zo mogelijk een ondertal-situatie te worden voorkomen. Het is strikt verboden hard weg te hollen als andere hooligans daardoor in de problemen kunnen komen. Als weglopen bittere noodzaak is, dient dit en groupe te gebeuren.
De sociale functie van kameraadschap is belangrijk om te begrijpen waarom een selecte groep supporters bereid is Feyenoord (vrijwel) altijd en overal na te reizen, te steunen en te verdedigen. Het hooliganvermaak, en daarbinnen vooral de hooliganhumor, is een belangrijke drijfveer om er telkens weer bij te zijn. De hooliganhumor komt onder andere tot uitdrukking in 'creatieve' zangteksten en in tal van verzonnen zegswijzen en bijnamen, zoals rellenpoeder (cocaïne), rellen-Henk (een middelbare hooligan die geen rel zou willen missen), rellennegers (enkele sterke negroïde hooligans) en grijze Gijs (een vermaarde hooligan van het eerste uur).
Het vermaak gaat veel verder dan het plezier – 'het kicken' – dat een deel van de hooligans aan voetbalgeweld beleeft. Mede omdat er vandaag de dag in en rond de Nederlandse stadions niet zoveel relkansen zijn, benutten en creëren hooligans vooral andere bronnen van masculien getint vermaak, bijvoorbeeld het uitschelden en beledigen van tegenstanders en (toevallige) passanten, buitensporige consumptie van alcohol en drugs, het chronisch omzeilen van controles en richtlijnen, het intimideren van Ajax-gezinde journalisten, het joelen naar (spelers)vrouwen die in de smaak vallen, het verbaal inspelen op recente ontwikkelingen, het intimideren van stewards en het verschaffen van desinformatie.
Het voetbal biedt harde kern-hooligans de gelegenheid rond wedstrijden reguliere piekmomenten te beleven. Er treedt een soort masculien 'Kortjakje-effect' op: de kameraadschap en het mannelijke vermaak bij het voetbal steken af bij het alledaagse leven. Hierbij dient wel te worden bedacht dat hooligans elkaar ook buiten wedstrijddagen treffen, onder andere als ze op stap gaan. Ook daaraan beleven ze de nodige mannelijke lol.
Geweld is in het hooliganbestaan feitelijk minder aan de orde dan gemeenplaatsen over Feyenoord-hooligans doen vermoeden. Geweldspieken zijn wel belangrijk voor de hooliganidentiteit: 'In de tijd van Beverwijk haalden we vaak het nieuws. Daar ben je trots op. Dan besef je de impact van je daden'. Dit wordt gesymboliseerd door de geweldsrelikwieën, zoals plakboeken, rellenschriften, videobanden en tegenwoordig deels ook internetpagina's.
 

Sociale binding: begrensde organisatiegraad
De spraakmakende problemen die Feyenoord-hooligans veroorzaken, dragen bij aan een overtrokken beeld van hun organisatiegraad. Die reikt in het algemeen niet verder dan lichte vormen van onderlinge afstemming: in de eigen gelederen en soms ook met rivaliserende hooligans. De organisatiegraad wordt onder andere begrensd door:
– de fysieke spreiding van hooligans (woonplaats, supportersvakken, reguliere ontmoetingsplaatsen);
– de afscherming van informatie in hooligangelederen (gestimuleerd door enkele recente justitiële onderzoeken);
– de sociale distantie tussen 'jong' en 'oud', alleen al door het leeftijdsverschil;
– de doorgaans beperkte noodzaak tot afstemming en coördinatie – bij enkele duels waar hooligans anticiperen op een confrontatie worden de afstemming en coördinatie tijdelijk wat opgevoerd.

De gangbare overschatting van de organisatiegraad van hooligans wordt mede veroorzaakt door hun goed ontwikkelde situatiegevoel en door de tactieken die ze hanteren. Door de wol geverfde hooligans weten hoe zij, onder gunstige en vandaag de dag zeldzame omstandigheden, de kans op collectief voetbalgeweld kunnen vergroten. Dit is wat tijd en energie betreft echter een beperkt aspect van het hooliganbestaan. De regelaars in de harde kern regelen onder meer 'neutrale' kaartjes voor een uitwedstrijd (en verkopen die), ze spreken af hoe er wordt gereisd, sommigen verkopen (zelfgemaakte) Feyenoord-kleding en ze vaardigen zo nu en dan als het ware een tijdelijke gedragscode uit. Soms worden hiertoe stencils uitgedeeld. Ook de begrafenis van een onverwacht overleden hooligan werd tot in de puntjes geregeld, onder andere door afstemming met de politie, door de collectieve naleving van gedragscodes en door een soort tijdelijke eigen ordebewaarders aan te wijzen.
 

Clubbinding: groot en bewezen
Vaste hooligankrachten bewijzen hun clubliefde door er altijd te zijn en door onnoemelijk veel voor de club over te hebben. Wat dit betreft staan de zaken er in hun ogen dichotoom voor: zij hebben dit wel over voor Feyenoord en alle anderen niet.
Clubbinding is overigens wel iets anders dan de binding met, of liefde voor, het voetbalspel. Hoewel een deel van de hooligans wel degelijk – ook – naar de wedstrijden gaat voor het voetbalspel, voelt een ander deel zich toch vooral aangetrokken door de masculiene en vermakelijke randverschijnselen. Geen van allen loopt weg voor rellen, maar tegelijkertijd weten harde kern-hooligans als geen ander dat voetbalrellen vandaag de dag schaars zijn.
Vaste hooligankrachten ontlenen de nodige rechten aan hun clubbinding. Ze vinden dat ze personen die Feyenoord in hun ogen beledigen, of die Ajax de hemel in prijzen, te grazen mogen nemen. Bijvoorbeeld door hun de stuipen op het lijf te jagen of klappen te verkopen. Harde kern-hooligans mogen ook spelers, trainers, clubbestuurders of spelers die in hun ogen een bedreiging zijn voor het presteren van Feyenoord aanpakken: verbaal en tijdens de wedstrijd, maar als de nood daadwerkelijk aan de man is ook door middel van intimidatie en vernieling – bijvoorbeeld door een steen door de ruit te gooien bij een speler die duurzaam faalt.
Door de wol geverfde vaste hooligankrachten ontlenen aan hun clubbinding en hooliganervaring het recht om jonge hooligans zo nu en dan de les te lezen. Bijvoorbeeld als jongeren wel vernielingen plegen, terwijl de ouderen willen dat een hooligangezelschap afziet van ordeverstoringen om zo te voorkomen dat de politie hen oppakt voordat ze bij een stadion zijn gearriveerd.
De clubbinding van vaste hooligankrachten verschaft niet alleen rechtvaardigingen voor geweld of agressie, in bepaalde opzichten is het ook juist een rem op geweld. Vaste hooligankrachten willen de toegang tot wedstrijden van Feyenoord niet al te zeer op het spel zetten. Een individueel stadionverbod of het tijdelijke generaal verbod op het bezoeken van Europese wedstrijden, hakt erin. De vaste hooligankrachten en andere trouwe uitsupporters zijn uiterst verbolgen over de strenge KNVB-richtlijnen. Ze zijn ervan overtuigd dat deze richtlijnen deels onrechtmatig zijn.
 

Geografische bindingen: Zuid en hooliganterritoria
Harde kern-hooligans hebben eigen territoria. De Kuip is het ultieme hooliganterritorium. Hooligans zijn trots op De Kuip: ze kennen het stadion op hun duimpje en koesteren het. De code dat een Feyenoord-hooligan nooit zijn eigen stadion vernielt, wordt niet zo snel gebroken. Ajax-hooligans zouden dat wel doen en dat bewijst volgens de hooliganlogica van de Feyenoorders nog maar eens dat die niet deugen. Zodra rivaliserende hooligans in groepen het terrein rond De Kuip benaderen of betreden, zijn er territoriale aanspraken in het geding. Vooral als de harde kern van Ajax arriveert, hoort het erbij dat die wordt belaagd, ook al is de kans op een daadwerkelijke confrontatie tegenwoordig veel kleiner dan in het verleden.
Ook in De Kuip zet de territoriale strijd zich voort: vanuit de verschillende vakken beledigen en bestoken Feyenoord-hooligans de bezoekersvakken – vooral als dit ware rivalen zijn. Rivaliserende hooligans ondernemen geregeld pogingen om in elkaars vakken te komen, waarbij ze dan vaak stuiten op de infrastructuur en op politiemensen en toezichthouders. Omdat alom bekend is hoezeer Feyenoord-hooligans De Kuip koesteren, past het in de territoriumstrijd dat Ajax-hooligans de afgelopen jaren vernielingen – vooral brandstichting – hebben gepleegd in dit stadion.
In de hoogtijperiode van de oude harde kern – de jaren zeventig en een deel van de jaren tachtig – eigenden de hooligans zich vak S min of meer toe. Zij bepaalden tot op grote hoogte wie daar wel en niet welkom waren. De politie was dat vaak niet en suppoosten werden gedoogd op voorwaarde dat ze de hooligans niets in de weg zouden leggen. De hooligans hielden er een eigen normenstelsel op na en er werd toegezien op naleving ervan. De harde kern is inmiddels verspreid over het stadion en de toe-eigening gaat niet meer zover. Toch claimen hooligans nog altijd tot op zekere hoogte een eigen territorium in De Kuip: een deel van een supportersvak, een trap, een toegang en zeker ook toiletten. Nadat de hooligans in de loop van de jaren negentig meer en meer verspreid zijn geraakt over het stadion, tekent zich sinds korte tijd weer een zekere sluipende concentratie van hele en halve hooligans af in vak W.
Zodra hooligans een eigen territorium hebben, vrijwaart hen dit tot op zekere hoogte van doeltreffende handhaving en controle. Op min of meer toegeëigend gebied accepteren hooligans nauwelijks terechtwijzingen van toezichthouders. Ze houden wel rekening met het cameratoezicht.
Het Feyenoord-hooliganisme is, ondanks de geografische spreiding, in veel opzichten sterk verweven met het Rotterdamse stadsleven. Er was en is spillover van het jongerenleven in Rotterdam naar het hooliganisme. Binnen de oude harde kern was altijd al een belangrijke en relatief omvangrijke hooliganfractie afkomstig uit Rotterdam-Zuid. Velen van hen zijn inmiddels verhuisd, deels naar Vinex(-achtige) locaties in de Rotterdamse regio: de Vinex-hooligans.
Het overgrote deel van de huidige jongerenkern is afkomstig uit Rotterdam-Zuid. Deze kern overlapt(e) met de 'bankjesgroep': een groep hangjongeren die voor overlast zorgde op en nabij de Varkenoordseweg.
Harde kern-hooligans hebben in Rotterdam ook tal van geijkte ontmoetingspunten, zoals kroegen in het centrum, in nachtelijke uitgaanscentra, bij amateurvoetbalclubs en jeugdcentra. De verwevenheid van het hooliganisme met het (uitgaans)leven in het centrum van Rotterdam draagt eraan bij dat hooligans het min of meer als een invasie beschouwen als rivaliserende hooligans dit uitgaansgebied betreden.
Het hooliganterritorium werd volgens de harde kern ook geschonden toen Rotterdamse bioscopen de documentaire 'Ajax, daar hoorden zij engelen zingen' vertoonden. De bioscopen werden bedreigd en bij de première waren zowel de burgemeester als de mobiele eenheden van de partij.
 

Maatschappelijke positie: geen simpele frustratieagressie
Er bestaat geen systematische relatie tussen sociale achterstand en hooliganisme. Het hooligangeweld kan niet simpelweg worden toegeschreven aan frustratieagressie. Risicosupporters komen uit verschillende sociale milieus, ook al zijn jongeren en jongvolwassenen uit de lagere milieus oververtegenwoordigd. Dit geldt zeker voor Feyenoord-hooligans. Velen van hen hebben een redelijk inkomen, waardoor geen directe relatie kan worden gelegd tussen maatschappelijke deprivatie en hooliganisme. De opgelopen kosten van het bezoeken van (bijna) alle wedstrijden, waaronder die in het buitenland, zijn een financiële drempel. Een van de weinige duurzaam werkloze hooligans bezoekt bijvoorbeeld alleen de wedstrijden als hij dit op dat moment kan betalen.
Veel oudere hooligans verrichten monotoon en dus frustrerend werk. Het Feyenoord-hooliganisme biedt welkome afwisseling en sensatie. Het 'arbeiderskarakter' van oude Feyenoord-hooligans hangt ook samen met de aard van het hooliganisme aan het eind van de jaren zeventig en in de jaren tachtig. Er deden zich in die tijd vaker daadwerkelijke gewelddadigheden voor in en rond stadions. Omdat het net van (politie)toezicht en controle in die tijd veel meer lacunes vertoonde dan vandaag de dag, stonden vijandige hooligans frequent letterlijk tegenover elkaar. Er waren tal van geduchte rivaliserende sides: FC Den Haag, NAC, FC Utrecht en uiteraard Ajax. De kans op hooliganconfrontaties kleurde destijds de (zelf)selectie van hooligans. Vooral supporters die geringe betekenis toedichtten aan opleiding en werk, en die juist wel de bereidheid tot fysiek geweldsgebruik waardeerden, groeiden toen uit tot harde kern-hooligan.
Relatief veel jonge Feyenoord-hooligans volgen laag middelbaar onderwijs, presteren matig op school en veroorzaken daar allerlei problemen: spijbelen, geweld (vooral ook uitgaansgeweld), conflicten met leerkrachten. Ingevoerde respondenten signaleren dat sommige ouders kinderen weinig in de weg (kunnen) leggen om zich te ontpoppen als lid van de jongerenkern. Dit kan komen door gezinsproblemen, bijvoorbeeld scheidingen, verslaving en algemene verwaarlozing. Het is soms ook terug te voeren op het feit dat één van de (of zelfs beide) ouders zelf risicosupporter is of is geweest. Veel leden van de jongerenkern groeien op in een sociale omgeving – gezin, school, buurt, voetbalclub, buurtsoos, uitgaansgelegenheid – waar agressie en geweld(dreiging) toch al deel uitmaken van het sociale leven. Vanwege de gewenning aan deze sociale omgeving heeft het hooliganisme aantrekkingskracht op deze jongeren. Ze beschikken over straatwijsheid en vaardigheden om zich als 'jonge hooligan' staande te houden. Het is vandaag de dag wel minder noodzakelijk vanwege de eigen veiligheid goed te kunnen vechten dan in de periode met frequente hooliganconfrontaties. Daarnaast verschaft het hooliganpredikaat hun in bepaalde jongerenkringen meer status dan wanneer zij zich louter zouden laten gelden op school, horecagelegenheden en in andere niet-voetbaldomeinen.
 

Alternatieven voor klassiek voetbalgeweld
Hooligans (de ouderen voorop) creëren en benutten in toenemende mate alternatieven voor klassiek voetbalgeweld. Dit is een reactie op de verminderde kansen om ongestraft voetbalgeweld te plegen. Hooligans beschikken tegenwoordig over meer middelen; zij hebben gemiddeld vaak een betere financiële positie dan voorheen. Door de jaren heen hebben ze ook ervaringen opgedaan en netwerken opgebouwd, zowel in hooligan- en voetbalkringen als daarbuiten (horeca, media, amateurvoetbal). Leidinggevende hooligans zien, creëren en benutten door dit alles de volgende alternatieven:

N Verbale spitsvondigheden  Hooligans zijn 'creatief' bij het verzinnen en zingen van teksten, in het bijzonder kwetsende en provocerende teksten. Vooral als tijdelijk streng wordt gelet op de rechtmatigheid van spreekkoren, blijken supporters in staat hun teksten zo te componeren dat ze shockeren zonder over de grens te gaan.

N Kleinschalige, ook harde, geweldsincidenten (ook onderling). Politie en (andere) beleidsmakers zijn alert op grote groepen hooligans, beladen wedstrijden en herkenbare supporters. Ze hebben stadions en de aan- en afvoerroutes van hooligans beveiligd. Door de wol geverfde hooligans zien op geijkte momenten en plaatsen af van voetbalgeweld. Alleen al vanwege het steeds doeltreffender overheidsoptreden tegen grootschalig voetbalgeweld zijn (jonge) hooligans vooral uit op kleinschalig, kortstondig en hard geweld. Om dit zo onopvallend mogelijk te doen, zijn de geweldsplegers (voor niet-ingevoerden) soms niet of nauwelijks herkenbaar als Feyenoord-fan.
Vanwege de differentiatie onder hooligans zal, naast conflicten tussen aanhangers van verschillende clubs, rekening gehouden moeten worden met ordeconflicten onder aanhangers van dezelfde club. Het komt ook nu al voor dat onder Feyenoord-hooligans ruzies worden uitgevochten. Daarbij worden voetbalgrenzen overschreden: uitgaansruzies worden bijvoorbeeld in De Kuip uitgevochten.

N Kostbare overheidsmaatregelen afdwingen. Clubs of gemeenten die Feyenoord ontvangen vrezen geregeld ernstig voetbalgeweld. Politie, bestuur en justitie treffen bij de komst van Feyenoord-hooligans (vergaande) veiligheidsmaatregelen: strenge eisen aan het vervoer of noodrecht. Deze maatregelen zadelen Feyenoord-fans op met allerlei beperkingen en kosten: tijdsverlies, ongerief, controles en een hogere kostprijs van het kaartje.
Hooligans beleven echter soms ook plezier aan de kosten en moeite die gepaard gaan met hun bezoek. Bij de Champions League-uitwedstrijd van Feyenoord tegen Borussia Dortmund (27 oktober 1999) trof de Duitse politie zulke vergaande maatregelen (enorm veel politie op de been, stipte controles) en besteedden Duitse en Nederlandse media dermate veel aandacht aan de kans op grootschalig voetbalgeweld, dat al deze moeite voor hooligans een bron van (leed)vermaak was. Tijdens EURO 2000 deden zich voor Rotterdamse hooligans niet of nauwelijks serieuze relkansen voor. De politiek-maatschappelijke angst voor hun geweld en de mede daardoor ingegeven activiteiten waren voor een deel van de hooligans wederom een bron van vermaak.

N Desinformatie en verwarring bij overheid en media. Hooligans verstrekken soms desinformatie over op stapel staande ongeregeldheden. Als politie, bestuur en justitie op grond van dergelijke informatie overbodige maatregelen treffen, vinden hooligans dit vermakelijk. In enkele gevallen hebben ze op door hun aangegeven locaties geobserveerd of de politie hun desinformatie natrok. Dat bleek soms inderdaad zo te zijn.
Meer nog kan desinformatie via de media leiden tot politiek-maatschappelijke ophef die hooligans amuseert. In de aanloop naar EURO 2000 leidde een website van een Feyenoord-hooligan bijvoorbeeld tot een reeks berichten – ook in buitenlandse kranten – en geruchten over samenwerking tussen Nederlandse sides bij de vorming van een tijdelijk Oranjeleger.

N 'Bureaucratische' strijd en hooliganactivisme. Een deel van de hooligans beschikt over bureaucratische competenties en netwerken. Zij werpen deze in de strijd om ongewenste beleidsmaatregelen te verzachten of te ontlopen en ook om zaken voor elkaar te krijgen. Ze stellen zich bijvoorbeeld verbaal of schriftelijk teweer tegen 'overdreven' combiregelingen, tegen hoge prijzen van kaartjes voor uitwedstrijden, tegen voorgenomen stadionverboden (het lukt hun soms om een aangekondigd verbod ongedaan te maken, bijvoorbeeld door onjuistheden in de verklaringen van een steward aannemelijk te maken) en tegen een dreigend kaartjestekort bij een uitwedstrijd. Omdat veel hooligans bijna dagelijks over wedstrijden van Feyenoord denken en praten, signaleren zij soms snel reële problemen. Soms kondigt hun kritiek ook problemen aan die met redelijke maatregelen kunnen worden opgelost, bijvoorbeeld het beschikbaar stellen van extra kaarten. Wanneer de argumenten redelijk zijn, worden ze bijna zonder uitzondering (deels) ook uitgedragen door andere trouwe supporters en door vertegenwoordigers van de supporters, in het bijzonder de supportersvereniging. Ook Lunatic News, een Feyenoord-fanblad dat populair is onder de harde kern, levert veel kritiek op de ongewenste effecten van het voetbalbeleid.
 
N Virtueel hooliganisme. Veel hooligans hebben de stormachtige ontwikkeling van de ICT niet ongemerkt aan zich voorbij laten gaan. Het virtuele hooliganisme biedt kansen. Via de elektronische snelweg kan vrij eenvoudig (anoniem) contact worden gelegd met gelijkgezinden, met rivaliserende hooligans en andere relevante voetbalnetwerken. Vooral provoceren en het aansporen tot confrontaties is een geliefde activiteit, los van het veelal geringe realiteitsgehalte ervan. Fracties van de harde kern profileren zich met internetsites, ook al beschikken lang niet alle leden thuis over een internetaansluiting. Politiefunctionarissen maken zich niet zo ongerust over de internethooligans. Politieonderzoek op het Internet levert niet veel bruikbare informatie op. We kunnen echter geen uitsluitsel geven over het effect van het digitale hooliganisme. Voor een deel kan dit hooliganisme bijdragen aan verplaatsing van de straat naar het net, maar het kan ook een voedingsbodem zijn of worden voor hooliganaanwas.
Harde kern blijft in staat tot 'regelen van voetbalgeweld'
Dit alles neemt niet weg dat de harde kern voetbalgeweld – vaker buiten dan binnen de stadions – niet schuwt. Sterker, ze kunnen relkansen niet alleen benutten maar ook creëren. Dit begint al in de aanloop naar riskante wedstrijden: ze nodigen vrienden en bekenden – waaronder oud-hooligans – uit om mee te gaan naar wedstrijden waar het zeker 'kicken' zal worden. Ze verspreiden geruchten en verhalen over rekeningen die nog open staan: dat maakt sommige uitwedstrijden riskant. Ze vertellen over de 'hooligangewoonte' huldigingen totaal uit de hand te laten lopen. Dit vergoot de kans dat jongeren die niet tot de harde kern behoren 'werk doen'. Na de UEFA-cupwinst 'relden' jongeren, terwijl de harde kern feest vierde in een horecatent.

Toch begeven harde kern-hooligans zich op gezette tijden aan het front. Doorgewinterde hooligans weten hoe zij, onder gunstige omstandigheden, de confrontatie met rivalen kunnen zoeken. Jongeren en jongvolwassenen die met hen optrekken, worden meegevoerd naar de confrontatie. Het komt steeds vaker voor dat de feitelijke 'voetbalgevechten' worden geleverd door hooligans die niet tot de (oudere) harde kern kunnen worden gerekend. De ervaren ensceneurs opereren als regelaars; zij verplaatsen groepen, maar zij vervullen vaak geen of een marginale rol bij serieuze gevechten. Ze gebruiken gedoseerde hoeveelheden harddrugs en drinken nauwelijks alcohol: ze willen scherp blijven om aan de politie te kunnen ontsnappen of zo nodig scherpe verklaringen af te kunnen leggen.
 

Aanbevelingen
1 Niet-schadelijk hooliganactivisme
Het geweldspotentieel van hooligans kan worden verminderd door sommigen van hen gedoseerd – dat wil zeggen zonder kans op misbruik – te laten deelnemen aan overlegvormen met club en politie en zo ruimte te geven om feedback (over wedstrijden, beleidseffecten, over het stadion) te verschaffen. Deze feedback zal heel wat kritiek bevatten (dat past bij het opkomende hooliganactivisme), maar het levert daarmee wel nuttige informatie op.
2 Het Damocles-effect
Harde kern-hooligans weten heel goed wat de kosten kunnen zijn van (grootschalig) voetbalgeweld: een stadionverbod; aanhoudingen en detentie; nieuwe of tijdelijke beleidsaanscherpingen; striktere regels over het meereizen naar uitwedstrijden; een Europees meereisverbod; een Europese schorsing bij Europees voetbalgeweld. Deze dreigingen hebben de geweldsdrempels van harde kern-hooligans verhoogd. Het is belangrijk om dit Damocles-effect met duurzaam en helder uitgedragen beleid in stand te houden. En ook om te polsen of het standhoudt. Clubs moeten er niet voor terugdeinzen harde kern hooligans te bestraffen. In het verleden is de harde kern te vaak de hand boven het hoofd gehouden.
3 Sancties: proportionaliteit en het dichten van lacunes
Er dient scherp te worden gelet op de proportionaliteit van sancties en beperkingen, en meer in het bijzonder op de zorgvuldigheid van de procedures die kunnen leiden tot een stadionverbod. Als harde kern-hooligans daadwerkelijk en collectief vinden dat de dreigingen, sancties en beperkingen onredelijk worden, is het hek – direct of op een uitgezocht moment – van de dam. Dit geweldsrisico mag echter geen reden zijn om aan harde kern-leden opgelegde stadionverboden mondjesmaat te handhaven. Dit doet afbreuk aan het Damocles-effect: ontduiken is dan een realistische optie. Om onnodige onvrede en geweldsrisico's te voorkomen, dienen stadionverboden altijd te worden gemotiveerd: bij voorkeur in een persoonlijk gesprek tussen club en supporter. Om het Damocles-effect in stand te houden, moeten stadionverboden effectief worden gehandhaafd, zo mogelijk met behulp van een meldplicht. Een meldplicht vinden wij pas nodig en verstandig nadat er een overtreding van het stadionverbod is geconstateerd.
4 Openbare orde-informatie: bronbescherming
Belangrijke en schaarse contacten van politie met personen in en rond de harde kern staan bij het inwinnen van openbare orde-informatie continu op het spel. Deze contactpersonen kan nooit worden verzekerd dat ze worden beschermd. Bronbescherming met betrekking tot openbare orde-informatie kan een bijdrage leveren aan de openbare-ordehandhaving bij voetbalwedstrijden.
5 Informatieverzameling: ook op niet-voetbaldomeinen
Juist vanwege wettelijke beperkingen aan verzameling van openbare orde-informatie, is het van belang dat street-level functionarissen waar mogelijk informatie verzamelen, uitwisselen en daarbij samenwerken. Dit heeft meerwaarde: harde kern-hooligans, vooral jongeren, laten zich ook elders gelden en ze komen vanwege hun levensstijl al snel in contact of aanvaring met street-level functionarissen. Het hoeft ook niet bijster veel tijd en energie te kosten. Dit laatste komt vooral doordat het jeugdige hooliganisme grotendeels ontstaat door spillover van lokale probleem- en hangjeugd in Rotterdam-Zuid naar het voetbaldomein. Op grond van bevindingen van jeugdhulpverleners, leerkrachten, buurtagenten en hooligankenners (zoals Bureau Veiligheid en de supportersvereniging van Feyenoord) binnen en buiten de politie kunnen trends worden ontdekt met een breder bereik dan het hooliganisme in enge zin. Deze trends hebben ook betrekking op jongerenscenes. De problemen van jongeren kunnen dan gezamenlijk worden geagendeerd en aangepakt. Samenwerking maakt het mogelijk jonge hooligans op verschillende momenten en verschillende plaatsen (stadion, school, straat, jeugdontmoetingspunt) feedback te geven over ordeverstoringen, waaronder die bij het voetbal. De jongeren kunnen dan niet (meer), of in elk geval lastiger, verdelen en heersen.
6 Integrale strengheid: horeca
Het hooliganisme is vermengd geraakt met delen van de harddrugsscene, vooral met (de housescene aan) de onderkant van het uitgaansleven. Bij bepaalde beladen wedstrijden wordt op houseparty's of in housediscotheken naar het voetbal toegeleefd en -gefeest. Strenge handhaving met betrekking tot (in elk geval) drugshandel in de horeca verkleint de kans op voetbalgeweld. Als permanente strengheid te veel is gevraagd, kan deze kans worden verkleind door op riskante dagen de handhaving in voetbalgelieerde horecagelegenheden aan te halen. Toezicht op die locaties en contact van politie met horecapersoneel helpen bij het schatten van actuele risico's bij beladen wedstrijden.
7 Integrale strengheid: spillover van de straat tegengaan
De leden van de zogenoemde jongerenkern zetten, lang voordat zij voetbalhooligans werden, de gang van zaken op straat (met name in Rotterdam Zuid) min of meer naar hun hand. Deze jongeren waren niet alleen hinderlijk en de overlast die ze veroorzaakten was niet het toevallige bijproduct van hun rondhangen. De overlast was intentioneel en vermengd met hun levensstijl. Ze pleegden ook al delicten. Vroege interventie (een combinatie van hulp en strafoplegging) op hangplekken van overlastgevende en criminele jongeren, alsmede in een loopbaan van een jonge systematische ordeverstoorder, kan voorkomen dat het van kwaad tot erger wordt. Vooral op Zuid is dit ook een rem op potentiële hooliganaanwas. Goede dossiervorming en registratie zijn onontbeerlijk.
8 Harde kern: spotten en beknotten
Politie, bestuur, justitie en clubs doen er verstandig aan harde kern-hooligans bij hun 'nekvel te pakken' door middel van goede dossiervorming (waar en wanneer gaan ze over de schreef) en netwerkanalyse (wie trekt met wie op). De harde kern moet tijdens en in de aanloop naar riskante wedstrijden worden gespot: de hooligans begrijpen dan dat ze weinig speelruimte zullen krijgen.
9 Waken voor fixatie op 'harde personen': let op relkansen
Hoe riskant een wedstrijd precies wordt hangt zeker niet alleen af van wat de regelaars van de harde kern doen. Het hangt ook samen met de historie van een wedstrijd (bijvoorbeeld eerdere incidenten; een beladen derby), de stemming in de aanloop naar een wedstrijd (verwachtingspatroon onder de aanhang) en de fysieke omgeving waarin de wedstrijd gespeeld wordt. Kortom: er dient niet te worden gefixeerd op 'leiders'. Er dient ook aandacht te zijn voor andere omstandigheden en groepen die tot geweld kunnen leiden. Zeker bij Feyenoord: daar komen nou eenmaal veel jongeren en jongemannen met geweldsantecedenten. Voor een analysemodel om de relkansen – de gelegenheidsstructuren – in te schatten, verwijzen we naar het boek  'Rotterdamse' hooligans. Beleidsmakers moeten oppassen dat ze niet onbedoeld zelf het slachtoffer worden van de nu zo populaire 'dadergerichte' of 'persoonsgebonden' aanpak.
10 Onderling geweld
Bij het voetbalbeleid zal, naast de conflicten tussen sides, meer rekening moeten worden gehouden met conflicten onder supporters van dezelfde club.
11 Lunatic News: een waardevolle bron
Het supportersblad en –site Lunatic News bevat eerder en meer beleidsrelevante informatie dan sommige hooliganonderzoeken in opdracht van een (voetbal)ministerie. We raden beleidsmakers aan Lunatic News te lezen.

 
Dit artikel is gebaseerd op: E.J. van der Torre en R.F.J. Spaaij, ‘Rotterdamse’ hooligans: aanwas, gelegenheidsstructuren, preventie, Kluwer, Alphen aan den Rijn, 2003 (te bestellen via www.cot.nl)
 
 

Abstract
Hooligans (led by the older ones) are increasingly creating and utilising alternatives to conventional football-related violence. This is a response to the reduced chance of them getting away with football-related violence. Nowadays, hooligans have access to more resources, including an improvement in the average financial situation. Through the years they have also gained experience and built up networks, not only in hooligan and football circles but also beyond (catering world, media, amateur football). As a result of all of this, hooligan leaders see, create and use the following alternatives:

- ‘clever’ remarks
- small-scale, yet serious, incidents of violence (also among themselves)
- forcing the government to take expensive measures
- misinformation and confusion among the government and media
- ‘bureaucratic’ battle and hooligan activism
- virtual hooliganism: confrontations on the Internet

This does not mean that the hard core does not shy away from football-related violence – more often outside the stadiums than inside. They are not only able to make use of opportunities for riots, but also create them. This already starts in the run up to high-risk matches: they invite friends and acquaintances – including ex-hooligans – to accompany them to matches for ‘kicks’. They spread rumours and stories about scores that need to be settled: this makes some away games risky. They talk about the ‘habit’ of completely disrupting tributes. This increases the chance that youths who do not belong to the hard core will ‘do the work’.

Yet hard-core hooligans are to be found at the hooligan front at fixed times. Experienced hooligans know how, if the circumstances are right, they can get into a fight with their rivals. Youths and young adults hanging round with them are sucked into the confrontation. Increasingly often, the actual ‘football fights’ are conducted by hooligans who cannot be counted among the (older) hard core. The experienced ‘stage managers’ operate as regulators; they relocate groups, but play a marginal role, if any, during serious fights. They use a regulated amount of cocaine and barely drink alcohol: they want to keep their wits about them so they can escape from the police or, if necessary, make cogent statements.                                  
 

Bron: Het Tijdschrift voor de Politie, 2003, jrg. 65, nr. 7-8, p. 28-33

1 reacties

aardig in beeld gebracht jongens!
Ik heb een klacht over deze reactieviola curva op 20 juli 2012 19:27 uur

Reageer op dit artikel