Tijdschrift voor de politie

Rhizomen
In de plantkunde verwijst deze term naar een ondergronds netwerk van allerlei worteltakken en uitstulpingen. Rhizomen zitten vast aan alles wat groeit en bloeit, vaak net iets onder de grond. Die verbondenheid met de omgeving maakt hakwerk vrij zinloos. Kenmerkend voor rhizomen is ook nog eens dat ze iedere daad van horticultureel geweld opvangen door het vliegensvlug aangaan van nieuwe verbindingen. Voor alles wat sterft komt iets anders in de plaats, ook al hoeft dat niet noodzakelijkerwijs op dezelfde plaats te zijn. Onduidelijk is daardoor waar zich het centrum of de centrale as bevindt. Onduidelijk is waar het rhizoom precies vandaan komt. Onduidelijk is vooral waar het heen groeit. Het rhizoom heeft geen richting; het kan alle kanten op.

In het visiedocument Politie in Ontwikkeling (PIO) uit 2005 is door de Raad van Hoofdcommissarissen richting gegeven aan de toekomstige ontwikkeling van ons het politievak. Wat zijn de meest concrete en dringende problemen in de toekomst, en hoe willen we daar als politie mee omgaan en op voorbereid zijn? Het visiedocument wil met het antwoord op deze vragen richting geven aan nieuwe ontwikkelingen en de taakuitvoering van de politie zo goed mogelijk afstemmen op de eisen, die de huidige samenleving aan  haar stelt. De belangrijkste elementen uit de visienota zijn verwoord in tien punten op de horizon. Een van deze tien punten gaat over ‘Policing of Communities’.
Maar wat wordt er exact bedoeld met het begrip ‘Policing of Communities’? In ieder geval iets anders dan alleen maar gebiedsgebonden politiezorg. Maar een Nederlands equivalent van de Engelse term ontbreekt vooralsnog, net zoals een heldere uitleg en toelichting. Hoogste tijd om het concept achter Policing of Communities nader te verkennen. In PIO staat hierover het volgende:

 “Onveiligheid en onveiligheidbeleving zijn voor een belangrijk deel lokaal van aard en moeten ook gebiedsgebonden worden aangepakt. In het gebiedsgebonden werken als vorm van community policing heeft de nadruk tot nu toe vooral gelegen op geografische eenheden (wijken en buurten) en op het lokale bestuur. De politie wil het begrip maatschappelijke omgeving in ruimere zin opvatten en haar aandacht nadrukkelijk ook richten op andere gemeenschappen (communities). Dit betreft bijvoorbeeld het (georganiseerd) bedrijfsleven (winkeliersverenigingen, bedrijvencentra, brancheorganisaties), sociale groeperingen en maatschappelijke organisaties (bijvoorbeeld zorginstellingen, scholen, culturele instellingen, Amnesty International, ANWB en Consumentenbond). Kennen en gekend worden nieuwe stijl is ook hier van toepassing. De politie heeft te maken met verschillende doelgroepen en dat vraagt om differentiatie in benadering (vergelijk: product-marktcombinaties). Niet alle contacten met de samenleving verlopen vanzelfsprekend het best via het loket van de wijk- of buurtagent.”

De communities die in PIO worden beschreven zijn allen organisaties.(geïnstitutionaliseerde netwerken) Volgens René  Ten Bos , hoogleraar filosfie in Nijmegen, is een organisatie juist een tegenpool van een gemeenschap.

Gemeenschappen kunnen zich in allerlei verschijningsvormen voordoen.
De gemeenschap is een niet te beschrijven gevoel, . Het is gehechtheid, ‘home coming’. Gemeenschappen kun je alleen veranderen als je er deelgenoot van bent. Gemeenschappen dienen zichzelf: . De mens is een “Gemeinschaft bildend“ wezen. De mens is onderdeel van een gemeenschap, voelt zich betrokken en blijft betrokken.
Organisaties zijn hiërarchisch georganiseerd, terwijl gemeenschappen vaak een rhizomatisch karakter hebben: een chaotische netwerklogica.

In het rapport ‘Politie In Ontwikkeling’ wordt het begrip Policing of Communities aan de hand van enkele voorbeelden nader geduid. Deze voorbeelden beperken zich tot institutionele communities, die worden bezien vanuit de strategie van samenwerking en integrale aanpak van problemen. De netwerkgerichte oriëntatie zal naar onze mening aan kracht winnen als we de focus richten op communities in bredere zin.  

Geïnstitutionaliseerde netwerken (organisaties) betreffen slechts een klein en zichtbaar deel van de communities, die invloed hebben op de veiligheid in de maatschappij.

De samenleving van tegenwoordig is in belangrijke mate een netwerkmaatschappij geworden, die zich kenmerkt door een grote beweeglijkheid en lichtvoetigheid. De huidige jeugd fladdert van community naar community en consumeert in verscheidene netwerken: er is sprake van pragmatisch en consumptief multi-communicing. Men identificeert zich slechts met onderdelen van de gemeenschap en er is lang niet altijd een gedeelde identiteit of een gedeeld waarden- en normenstelsel. Hierin kun je goed de calculerende communitist herkennen.
In de periode dat onze samenleving nog verzuild was bevonden de communities zich eenvoudigweg binnen één zuil en was er één verbindend thema. Tegenwoordig is de verbinding voor een ieder verschillend en vluchtig. Ontmoetingspunten van het sociale handelen zijn minder fysiek geworden en ook minder aan een plek gebonden. Internet is altijd toegankelijk en overal aanwezig. Jongeren maken Nederlandse en buitenlands vrienden via MSN en zoeken elkaar op via het internet. Om te chatten of games te spelen met mensen over de hele wereld. Deze gemeenschappen organiseren zelfs weekenden en bijeenkomsten om elkaar ook in ‘real life’  te ontmoeten.

Arnoud Meyer verkent de flightsim-wereld sinds 2004. Eerst via de HCC FlightSimulator Groep in Voorburg, door erover te lezen en veel te oefenen op zijn pc. Sinds 2006 vliegt hij ook online. “Dat is het allerleukst. Iedere woensdag vlieg ik met een groepje piloten van FSFan Voorschoten een traject met diverse tussenstops. Een van ons is oud-piloot, hij kent de bijzonderheden van veel luchthavens en vliegt ons voor, wij gaan er in colonne achteraan en onderhouden via het communicatiekanaal Teamspeak contact. Daar steek je veel van op. Je leert heel veel mensen in de lucht kennen. Die ontmoet je dan later bijvoorbeeld op het jaarlijkse FS-weekend in november in Aviodrome in Lelystad.” 

Wat zijn de gevolgen voor de politie?
Als we deze ontwikkelingen combineren met andere belangrijke ontwikkelingen in onze huidige maatschappij - de verhoogde mobiliteit en het multiculturele karakter van de Nederlandse samenleving - dan mogen we concluderen dat gebiedsgerichte politiezorg niet meer de enige vorm van maatschappelijke inbedding kan zijn. De politie zal zich ook moeten richten op een andere oriëntatie.
Gebiedsgerichte politiezorg gaat er namelijk van uit dat de maatschappelijke samenhang binnen een gebied dermate groot is, dat door het beïnvloeden van die samenhang een optimaal effect behaald kan worden. Ken je het dorp of de wijk dan weet je wat er speelt en kun je daar adequaat op reageren.
Maar onze wereld ziet er allang niet meer zo uit; mensen binden zich nu aan nieuwe dynamische netwerken. Wil je deze mensen beïnvloeden tot positief gedrag, dan zullen we ons op deze netwerken moeten oriënteren. En die bevinden zich niet meer - in tegenstelling tot vroeger - in het dorp of de wijk en zijn daarmee dus niet meer gebiedsgebonden.

Policing of Communities is essentieel anders dan Community Policing

Bij Policing of Communities gaat het om het invullen van de politiefunctie in gemeenschappen, die zich kenmerken doordat ze niet geografisch te definiëren of af te bakenen zijn. En zoals reeds eerder werd opgemerkt vraagt de benadering van deze hedendaagse netwerken een geheel andere oriëntatie. Waarmee we niet willen stellen dat Policing of Communities de gebiedsgebonden benadering of de nodale insteek vervangt!

In het dorpje Meyel werd een serie branden gesticht, waardoor de lokale gemeenschap aardig op de kop werd gezet. De angst was groot en beheerste het hele dorp. Er werd een stevig politieonderzoek ingesteld, echter zonder resultaat. Bij één van de branden was een stapel pallets dusdanig opgestapeld, dat dit een bepaald symbool leek te vormen. Hiervoor kon geen verklaring worden gevonden. Het varkentje was echter snel gewassen toen een wijkagent het dossier mee naar huis nam om het hele zaakje nog eens rustig op een rijtje te zetten. De zoon van de wijkagent zag de foto met de pallets, zei niets, maar ging  naar boven naar zijn computer. Na een poosje riep hij zijn vader en toonde hem een internetsite van een Gothic gemeenschap, waarop het symbool zichtbaar was. De wijkagent snuffelde nog wat op de site en toen viel het kwartje. De brand was gesticht op een datum die op de site (getallenreeks) terugkwam als een symbool. In het dorp woonde maar één Gothic jongere. Hij had de branden niet gesticht, maar wel een vriend van hem uit Zeeland, die regelmatig bij hem logeerde.

De meerwaarde van Policing of Communities
Is Policing of Communities een nieuwe politiefilosofie, die een totale heroriëntatie betekent? Of is het niet meer dan een heroriëntatie op de ‘dichtbijpolitie’? Is het iets wat naast de dichtbij-politie kan bestaan of een accentverschuiving binnen Community Policing?
Mijns inziens is Policing of Communities een andersoortige oriëntatie op het politiewerk. is. Het is een manier van kijken, gericht op netwerken, een netwerkgerichte politie. Het moet gezien worden als een van de drie oriëntaties van de Nederlandse politie, te weten:
1. gebiedsgebonden
2. nodaal (stromen en knooppunten) en
3. netwerkgericht.

Policing of Communities is - naast de gebiedsgebonden oriëntatie en nodale oriëntatie - de derde dominante oriëntatie op het politiewerk.

Policing of Communities komt dus niet in plaats van gebiedsgebonden politiezorg (community policing) of de nodale oriëntatie (stromen en knooppunten), maar voegt daaraan iets toe: zicht hebben op én verbinding maken met netwerken en/of gemeenschappen.
Een belangrijk aspect, dat ontbreekt bij de nodale oriëntatie, ten opzichte van de gebiedsgebonden oriëntatie, is de structurele verbinding met een netwerk en de daarmee samenhangende legitimiteit. En dat is wat Policing of Communities wel in zich heeft.
Daarnaast is er nog een aantal verschillen en overeenkomsten te benoemen. Die zien we terug in onderstaand overzicht.

[bijlage 1]

In bovenstaand overzicht kunnen we aflezen dat de nodale oriëntatie nauwelijks de relevante kenmerken bezit van gebiedsgebonden politiezorg. Slechts de gebiedsoverschrijding wordt hiermee ondervangen. Policing of communities combineert de aspecten van beide oriëntaties.

De oriëntatie op en het verbinding maken met niet-geografisch gebonden gemeenschappen, het werkterrein van een Netwerkgerichte Politie, is geenszins een geheel nieuw fenomeen. Net als Nodale Oriëntatie gebeurt het reeds op diverse plaatsen, maar wel vaak vanuit een reactieve benadering.
De proactieve benadering, die bij netwerkgerichte politie hoort, is wél nieuw.

De proactieve benadering van niet-gebiedsgebonden gemeenschappen is nieuw.

Netwerkgerichte politie
Policing of Communities is eenvoudig te verwarren met Community Policing. Terwijl het toch heus om twee wezenlijke verschillende oriëntaties gaat. Het is een Engelse term die niet erg tot de verbeelding spreekt. Om de landelijke bewustwording met betrekking tot het onderwerp te stimuleren, doet de term Netwerkgerichte of Rhizomatisch Politie  meer recht aan de inhoud. 

Van belang zijnde netwerken
Netwerkgerichte Politie vergt dat de politie anders kijkt; vanuit verschillende invalshoeken. Het vraagt tegelijkertijd dat we samenwerkingsmogelijkheden opzoeken en ontdekken. Dat kan verrassend uitpakken, als we weten waar we moeten zoeken.
Netwerkgerichte Politie betekent ook, dat je gaat investeren zonder vooraf zeker te weten wat het concreet gaat opleveren. Netwerkgerichte Politie gaat verder dan passief informatie verzamelen;  de informatie in de community wordt actief benut. Je gaat je als politie de vraag stellen hoe je de community actief kunt betrekken bij het politiewerk.
We zagen al dat ontmoetingspunten van het sociale handelen minder fysiek zijn geworden en minder aan één plaats gebonden: de hele wereld, en daarmee een gigantische toename aan communities,  is voor de huidige maatschappij toegankelijk. De politie dient zich te beperken tot het beschrijven van de voor haar belangrijkste communities. En dat is niet eenvoudig omdat bestaande communities ook snel weer kunnen verdwijnen of veranderen.

Netwerkgerichte Politie betekent ook, dat je gaat investeren zonder vooraf zeker te weten wat het concreet gaat opleveren. Netwerkgerichte Politie gaat verder dan passief informatie verzamelen;  de informatie in de community wordt actief benut. Je gaat je als politie de vraag stellen hoe je de community actief kunt betrekken bij het politiewerk.

In Politie in Ontwikkeling wordt een aantal voorbeelden genoemd van relevante netwerken. Maar naast het onderscheid tussen institutionele en niet-institutionele netwerken kunnen we, om de operationalisering van NGP beter vorm te geven, ook nog een ander onderscheid maken:
- een gemeenschap die onveiligheid kan veroorzaken
- een gemeenschap die onveiligheid ondervindt.
- een gemeenschap die een samenwerkingspartner kan zijn in veiligheid
De meeste gemeenschappen hebben aspecten van verscheidene meerdere categorieën in zich. Deze zien te benutten is de uitdaging voor onder andere de politie.

In Politie in Ontwikkeling wordt al aandacht gevestigd op organisaties en geïnstitutionaliseerde netwerken. Maar inmiddels hebben we geleerd dat we ons juist óók moeten richten op de niet-geïnstitutionaliseerde netwerken. Om die te vinden moeten we ons bedienen van een ander soort benadering dan de klassieke;  : de Rhizomatische.
(...) "In de hele huidige samenleving hebben we te maken met structuren waar maakbaarheid maar mondjesmaat een rol speelt. Mensen spelen allerlei rollen. Iedere ontmoeting, iedere relatie en iedere activiteit is bepalend voor het uiteindelijke effect dat ze hebben op de werkelijkheid."
Ons denken als politie veronderstelt overzicht, afstand en orde, terwijl rhizomatische netwerken kennelijk hun eigen logica hebben. We moeten dus leren om rhizomatisch te denken en dat is niet makkelijk." 

Een netwerkgerichte politie vormgeven, vraagt daarom om een omslag in het denken. Alleen zo kunnen we de huidige sociale structuren begrijpen.

Netwerkgerichte Politie vraagt een omslag in het denken over en benaderen van netwerken

Overigens hebben ook organisaties en institutionele netwerken rhizoom-elementen. Naast een formele structuur zijn bij alle organisaties - ook de politieorganisatie - veel ongeorganiseerde rhizomatische verbanden aanwezig, die niet in een organogram terug te vinden zijn.
De Nederlandse politie is een netwerk waar 60.000 politie ambtenaren deel van uit maken. Tegelijkertijd hebben al deze politieambtenaren ook hun eigen netwerk(en). Het is een onontgonnen, maar zeer waardevolle mijn van informatie in het kader van veiligheid.
Veel jonge politiemensen hebben bijvoorbeeld hun profiel op www.hyves.nl staan. Er wordt op dit moment op diverse plaatsen binnen korpsen gediscussieerd over dit fenomeen en de eventuele consequenties daarvan.
Je ontdekt de gemeenschappen alleen als je actief op zoek gaat, weet waarop je moet letten en vervolgens met de leden ervan in gesprek gaat. Verbinding maken betekent naar raakvlakken zoeken en deze gebruiken. Niet door ze als politie over te nemen, maar door samenwerking, door het benutten van het eigen netwerk van de gemeenschap. De weg waarlangs dat gebeurt, is die van verbinding en vertrouwen.
Maar dan blijft er nog wel een aantal vragen over:
Wanneer is een netwerk relevant voor de veiligheid? En waaruit bestaat policing? Soms is het klassieke politiewerk gewenst (de enge benadering), terwijl sommige andere communities zeer wel in staat blijken te zijn zichzelf te corrigeren.
Voor wat betreft de gemeenschappen, die in staat zijn zichzelf te ‘policen’, geldt de vraag in hoeverre de politie zich daar nog op zou moeten richten. Voorbeelden hiervan zijn het tuchtrecht binnen het voetbal, maar ook studentenverenigingen en virtuele gemeenschappen hebben hun eigen protocollen, zoals bijvoorbeeld Ebay, Second Life en de online game World of Warcraft. Daar kan de politie wellicht volstaan met het ‘managen van een netwerk op zo’n manier, dat het zichzelf corrigeert en stuurt’. Misschien kunnen beide vormen van politiewerk wel aanvullend nodig zijn. Een duidelijk afbakening van dit vraagstuk is noodzakelijk en vergt een nadere verkenning.

Hoe nu verder?
Onlangs is het onderzoek naar de betekenis van Policing of Communities voor de Nederlandse politie gepresenteerd en is met de aanwezige gasten van gedachten gewisseld over het vervolgtraject..
Hierbij werd gesproken over de kansen en bedreigingen van deze nieuwe oriëntatie en op welke wijze dit gedachtegoed verder vorm gegeven zou kunnen worden.
De belangrijkste opbrengsten van die dag zijn, dat de combinatie politie en rhizomatisch denken welhaast paradoxaal zijn. Een rhizomatisch benadering kan leiden tot desorganisatie. De vraag is hoeveel ‘desorganisatie’ de politieorganisatie aankan.
In het verlengde hiervan kwam ook de integriteitsvraag aan de orde; hoe ver ga je in de verbinding met de gemeenschap, waar liggen de grenzen en wat zijn de kaders? En kunnen die ook verschillend zijn bij verschillende netwerken?

Uit onderzoek blijkt dat de Amsterdamse escortbranche voor het grootste deel buiten het zicht van de meeste instanties opereert. Soms ontvangen deze instanties een signaal dat er iets niet helemaal snor zit, en dan volgt een incidentele, repressieve actie. Wie echter langer in deze branche verkeert en structureel contacten onderhoudt met ondernemers, toeleveranciers en escorts, krijgt een zorgwekkender beeld. Dan blijkt dat een deel van de branche gedomineerd wordt door Roemenen. Bij de vrijwilligheid waarmee ‘hun’ vrouwen werken, kunnen forse kanttekeningen worden geplaatst. En denk niet dat de rest van de branche dit goedvindt: nogal wat mensen is deze situatie een doorn in het oog. Zij zijn, binnen zekere marges, ook daadwerkelijk bereid te helpen aan deze situatie een einde te maken. Gelet op het karakter van de branche lukt dat echter alleen maar als er sprake is van persoonlijke bekendheid en wederzijds vertrouwen.

Daarnaast is veel gesproken over de keuze, welke communities de aandacht van de politie vragen. In feite kun je pas in de verbinding bepalen of de betreffende community door de politie moet worden ‘policed’. Ook is het aantal communities veel meer dan de politie kan bevatten.
Belangrijk in het contact met de communities is de wederkerigheid. Het is dan ook meer dan informatiegestuurde politie. Wederkerigheid geeft verbinding en vertrouwen. De informatiestrategie van Nice-to-know en Need-to-know zou moeten worden uitgebreid met: need-to-share.
De politiemedewerker is ook lid van vele communities. Wees bewust van de risico’s daarvan en benut de kansen. Denk hierbij ook aan de vrijwilligers en volunteers.
Het gedachtegoed moet in de korpsen binnen de context verspreid worden. Omdat het een andere manier van denken en kijken is zou  in bewustwording geïnvesteerd moeten worden. Dit betekent ruimte bieden (zowel in beleids- als denkkaders) en alert zijn.

Tenslotte
Het begrip Policing of Communities is geïntroduceerd in het rapport Politie in Ontwikkeling. De invalshoek die in dit rapport wordt gehanteerd, is die van geïnstitutionaliseerde communities.(organisaties)

Als studiegroep hebben wij in onze zoektocht echter een andere afslag genomen. Policing of Communities (Netwerkgerichte of Rhizomatische Politie) is namelijk vanuit de brede benadering van communities (meer dan georganiseerde en geïnstitutionaliseerde netwerken) van nog meer waarde. meer waardevol en  : vernieuwend en daardoor een volwaardige oriëntatie naast Gebiedsgebonden Politiezorg en Nodale Politie. En dat is de route,  die in het onderzoek is gevolgd.
Policing of Communities is essentieel anders dan Community policing en daarom stellen wij dan ook een andere term voor: Netwerkgerichte politie (of wel rhizomatische politie)
Hoewel er in diverse korpsen soms al op een netwerkgerichte manier wordt gekeken naar gemeenschappen, is deze benadering vaak reactief. De netwerkgerichte oriëntatie vraagt daarnaast ook om een proactieve benadering. Wederkerigheid, verbinding en vertrouwen zijn sleutelwoorden.
Het is belangrijk om te bepalen welke communities relevant zijn voor de veiligheid.
Tenslotte vraagt de netwerkgerichte benadering een andere (rhizomatische) manier van denken over en benaderen van netwerken en niet (alleen) een organisatorische aanpassing.
Pas wanneer POLICING OF COMMUNITIES een gedeelde oriëntatie wordt binnen de Nederlandse politie, kunnen vraagstukken als operationalisering en borging worden uitgewerkt.
Kortom er is nog veel te doen. Maar één ding is duidelijk:

Maak de verbinding
en je begrijpt wat je ziet!

[kader]

Onderzoek naar Policing of Communities werd gedaan door de volgende studiegroepuurgroep:

Jelte Bulthuis, Senior adviseur Kwaliteitsbureau Politie
Raymond van der Burgt, MD-coördinator politieregio Limburg-Zuid
Ger Huijer, chef uitvoering politieregio Utrecht
Marcel Janssen, programmamanager korpsontwikkeling politieregio Limburg-Noord
Hugo van Klaveren, programmamanager Opsporing en Handhaving politieregio Gelderland-Midden
Isabelle Mensink, afdelingschef politieregio Twente
Rob Out, programmamanager Interregionale Samenwerking politieregio’s Kennemerland, Noord-Holland Noord en Zaanstreek-Waterland.
Jan Swaan, chef operationele zaken politieregio Amsterdam-Amstelland

Met de onmisbare steun van:
Jan Nap, programmamanager School voor Politieleiderschap.
Marnix Eysink Smeets, programmamanager School voor Politieleiderschap.

Het onderzoek vond plaats in opdracht van Bryan Rookhuijzen, korpschef van de politieregio Limburg-Noord en portefeuillehouder Gebiedsgebonden Politie binnen de Raad van Hoofdcommissarissen. In januari 2008 is het onderzoek gepubliceerd door de SPL in de ‘Blauwe Denkers’-reeks.