Tijdschrift voor de politie

Dodelijke afloop
In korte tijd kwam er in Nederland een aantal eergerelateerde zaken met dodelijke afloop in het nieuws. Daarna werd gesproken over eerwraak. De samenleving en de politiek waren geschokt. Minister Verdonk van Vreemdelingenzaken en Integratie en minister Donner van Justitie besloten tot een drietal onderzoeken. De politieregio’s Haaglanden en Zuid-Holland-Zuid (oktober 2005) kregen de opdracht de aard en de omvang van dit probleem te bekijken. Dit bleek een moeilijke opgave. Zij slaagden erin om door middel van rode vlaggen (herkenningspunten) in gemaakte mutaties te achterhalen wanneer er sprake was geweest van eergerelateerd geweld. De daadwerkelijke omvang in Nederland bleek niet meetbaar.
Onderzoeksbureau Beke (april 2005) maakte een werkdefinitie. Deze werkdefinitie spreekt over eergerelateerd geweld in plaats van eerwraak. Dit omdat eerwraak spreekt over het daadwerkelijk doden van de eerschender, terwijl eergerelateerd geweld ook andere vromen van het straffen van de eerschender benoemt. Deze definitie wordt nu in heel Nederland gebruikt. Daarnaast heeft onderzoeksbureau Beke in zijn onderzoek de uitingsvormen, de aanleidingen en de risicofactoren onderzocht. Dit onderzoek levert een belangrijke bijdrage aan het leren herkennen van eergerelateerd geweld.
Als laatste heeft het Crisis Onderzoeksteam (COT, mei 2005) een twintigtal casussen onderzocht waarbij er sprake was van eergerelateerd geweld en daarin de leermomenten aangegeven.
Met deze drie onderzoeken als basis besloten wij het onderzoek uit te breiden door onderzoek te doen in Turkije. Daar hebben wij een bezoek gebracht aan de Turkse politie, het Ministerie voor vrouwenzaken, de Politieacademie, een documentairemaakster, een advocate en een vrouwenorganisatie. Doel van het onderzoek was het in kaart brengen van de verschillen in aanpak van beide landen (Nederland en Turkije) maar vooral om van elkaar te kunnen leren.
 

Eergerelateerd geweld
Eergerelateerd geweld is elke vorm van geestelijk of lichamelijk geweld, gepleegd vanuit een collectieve mentaliteit in een reactie op een (dreiging van) schending van de eer van een man of een vrouw en daarmee van zijn of haar familie waarvan de buitenwereld op de hoogte dreigt te raken (Beke, 2005). Eergerelateerd geweld vindt zijn oorsprong in culturen waar de groepseer belangrijk is. De zedelijke groepseer van de familie wordt in het Turks omschreven door het woord ‘namus’. Het woord heeft verschillende betekenissen, zoals kuis, eerlijk, fatsoenlijk en eervol.
Een man die eer heeft, noemt men namuslu. De eer van de man hangt samen met de zedelijkheid van de vrouwen binnen zijn familie. Een vrouw die namuslu is, heeft geen omgang (gehad) met mannen voor het huwelijk, maar heeft daartoe ook geen aanleiding gegeven. Omgang is niet uitsluitend het hebben van een seksuele relatie. Hand in hand lopen kan al genoeg zijn.
Een getrouwde vrouw die namuslu is, is een vrouw die geen omgang heeft met mannen buiten het huwelijk, geen overspel pleegt en haar man niet te schande maakt.

Het is beter om te spreken over eergerelateerd geweld dan over eerwraak. Eerwraak betekent dat er daadwerkelijk iemand wordt gedood. Eergerelateerd geweld omvat meer, zoals mishandelen, opsluiten of straffen.
 

Normen en waarden
In Turkije wordt het stelsel van normen en waarden omschreven als ‘töre’. Töre gaat over bezittingen en ook over het onbesproken gedrag van vrouwen. In Turkije maakt men onderscheid tussen seksuele eer en niet seksuele eer Het is belangrijk om te weten dat het gedrag van vrouwen niet uitsluitend betrekking heeft op kuisheid. Een vrouw die haar man niet gehoorzaamt of over wie geroddeld wordt, is al een bedreiging voor de eer van de familie.
Een familie waarvan het maatschappelijk aanzien en de financiële status laag is, is gevoeliger voor de eventuele schending van de  ‘namus’. Ze hebben immers al zo weinig. Het oosten van Turkije kent een grote armoede in vergelijking met het westen. Daar komen dan ook de meeste eermoorden voor. Van de tien provincies (van de 81 in totaal) waar de meeste eermoorden voorkomen, liggen er negen in het oosten van het land. De tiende provincie is Istanbul, waar veel eermoorden worden gepleegd. Dit komt door de grote migratie van mensen uit het oosten naar de grote stad. Zij nemen hun eigen (plattelands)cultuur en hun eigen gebruiken mee.
 

Risicofactoren
Als eerste blijken een lage opleiding en een slechte financiële status risicofactoren te zijn. Zowel in Turkije als in Nederland blijkt dat (hoger) opgeleide, maar met name financieel zelfstandige vrouwen, eerder hun partner verlaten dan lager opgeleide vrouwen, om zo te ontsnappen aan het geweld. Lager opgeleide vrouwen met een slechte financiële status hebben deze mogelijkheid minder of zien deze niet.
Ten tweede blijkt dat bij families met een hoog aanzien de zedelijke eer een minder cruciale rol speelt. Als de ‘wraak’ op zich te veel kost (aanzien, goede baan of geld), dan ziet men ervan af. Armoede is dus van invloed op het plegen van eergerelateerd geweld. Wanneer het aanzien laag is, is de neiging groot om de zedelijke eer te beschermen. Er is dus wel degelijk sprake van een calculerende burger. Hierbij krijgen geloof en traditie per familie een andere invulling, zelfs in de meest traditionele families en gezinnen!
 

1091 eermoorden
In Turkije maakt men op dit moment een aantal ontwikkelingen door die van invloed zijn op de denkwijze over eergerelateerd geweld. Dit heeft tot gevolg dat men daar, evenals in Nederland, bezig is met een inhaalslag als het gaat om kennisvergroting; er wordt hard gewerkt aan de aanpak van dit probleem.
In het Turkse parlement heeft een commissie voor een periode van vier maanden onderzoek gedaan naar eergerelateerd geweld in Turkije. In deze commissie zaten ook vertegenwoordigers van de politie. Door dit onderzoek zijn recente gegevens en cijfers bekend geworden over eermoorden in Turkije. Een van de uitkomsten is dat de meeste eermoorden plaatsvinden in negen provincies in het oosten van het land en in Istanbul. In de periode van 2000 tot oktober 2005 zijn er in Turkije 10.618 moorden gepleegd, waarvan er 1091 eermoorden (töre-moorden) waren. Men verdeelt deze moorden in vier categorieën: seksueel onzedelijk gedrag, buitenechtelijke seksuele relatie, bloedwraak en verkrachting.
De Turkse politie bemiddelt nauwelijks, in tegenstelling tot de Nederlandse politie die dat meer doet. Daarom zijn er geen cijfers bekend over de overige vormen van eergerelateerd geweld buiten de daadwerkelijke moord.

De commissie in het Turkse parlement heeft het voorkomen van eermoorden als doel. Een van de activiteiten die men daarvoor wil ontplooien, is het voorlichten van de burgers. Aan de ene kant wil men de nieuwe strengere wetgeving toelichten, aan de andere kant wil men samenwerken met NGO’s (Non Govermental Organisations) om mentaliteitsverandering bij de bevolking teweeg te brengen. De verwachting is dat op den duur een mentaliteitsverandering optreedt door het vergroten van de kennis en door het vergroten van de zelfstandigheid van vrouwen, door scholing en werkgelegenheid. Overigens moet deze mentaliteitsverandering niet alleen onder vrouwen plaatsvinden, maar met name ook onder de mannen.

De overheid werkt samen met vrouwenorganisaties, hulpverlening en universiteiten omdat deze laagdrempeliger zijn en meer vertrouwen wekken bij de bevolking. Een van de grootste vrouwenorganisaties in het land is Ucan Supurge (Vliegende Bezem). Deze organisatie heeft als doel alle vrouwenorganisaties in het land te versterken. Zij geven door het gehele land voorlichting aan vrouwen over geweld in het algemeen en eergerelateerd geweld in het bijzonder.
 

Onwetendheid in Nederland
In Nederland weet men niet precies hoe groot de omvang van eergerelateerd geweld is. Er wordt gewerkt aan een registratiesysteem, maar het is nog niet bekend hoe eergerelateerd geweld met dodelijke afloop zich verhoudt tot het aantal moorden in totaal. Daarnaast weten we niet hoeveel zaken door bemiddeling opgelost worden, omdat dit niet wordt geregistreerd.
Nederland kent geen uniforme werkwijze ten aanzien van eergerelateerd geweld. Een knelpunt voor de Nederlandse politie is het gebrek aan kennis over de materie. Het gaat hier om het kennen en herkennen van eergerelateerd geweld. Ten eerste moet de noodhulp de eerste signaleren herkennen, zodat men adequaat kan handelen. Ten tweede moet de wijkagent risicogroepen opnemen in zijn wijkscan. Het voorhanden hebben van informatie kan van cruciaal belang zijn bij een eventueel rechercheonderzoek of bij een bemiddeling. Beke benoemt in zijn onderzoek aanleidingen van eergerelateerd geweld die de politie op straat zou kunnen herkennen. Deze aanleidingen, samen met risico-indicaties, verhogen de kans op eergerelateerd geweld.

Bekende aanleidingen op dit moment in de media maar ook voor de politie, zijn het uitlekken van onder andere een voorhuwelijkse seksuele relatie, buitenechtelijke zwangerschap en vreemdgaan. Minder bekende aanleidingen zijn het afwijzen van een door een ander gekozen huwelijks partner, ongeoorloofd gedrag, ongehoorzaamheid, roddel en hertrouwen. Het is voor de politiemensen belangrijk om zich dit te realiseren. Het betekent namelijk dat een meisje helemaal geen ongeoorloofde zaken hoeft te hebben gedaan. Als zij niet wil trouwen of als er over haar geroddeld wordt, is het al een aantasting van de eer. Op het moment dat de familie als geheel haar gezicht (eer) verliest door een daad van het individu is er een mogelijkheid dat er wordt overgegaan tot eergerelateerd geweld.

Er zijn indicaties die het risico verhogen, zoals bekendheid van het ongeoorloofde gedrag, land van herkomst en een dreiging van gevaar. Het draait niet altijd om strafbare feiten. Het is van belang dat de politie zich realiseert dat roddel in sommige families vergaande consequenties kan hebben. Roddel kan dodelijk zijn! Als de politie dergelijke zaken leert herkennen, kan zij een grote rol spelen in het voorkomen van strafbare feiten door middel van preventieve bemiddeling. Het is jammer dat de politie haar rol nu vaak onderschat. Uit ervaring van een aantal experts in de praktijk blijkt dat zowel daders als slachtoffers openstaan voor politiebemoeienis. Ook blijken zij de gemaakte afspraken tijdens de bemiddeling na te komen.
 

Praktijkvoorbeelden
Praktijkvoorbeelden laten zien dat kennis, ervaring en inzicht in het onderwerp cruciaal zijn voor het optreden van de politie.
De ervaring leert dat we er als politie voor moeten waken dat we niet vervallen in stereotypering als kennis van zaken noodzakelijk is voor een adequaat optreden. Het COT benadrukt in zijn onderzoek dat de aanpak van eergerelateerd geweld noodzakelijk is, omdat is gebleken dat op kritische momenten de politie nog te vaak ontoereikend ingrijpt.
In het ergste geval reageert de politie niet op de noodkreet van een vrouw, die zegt zeker te weten dat haar man haar zal vermoorden omdat ze wil scheiden, waarna zij ook vermoord wordt. Eerdere ervaringen leren ons dat elke situatie op zichzelf staat en maatwerk behoeft. Het product bemiddeling en preventie is niet altijd meetbaar, maar bemoeienis kost minder tijd dan men bij de politie vreest. De opbrengst is wel vele malen groter dan men beseft.
Ons inziens is het van belang dat leidinggevenden goed op de hoogte zijn van deze problematiek om op de juiste manier aan te sturen als een zaak zich voordoet.
We werken als politiemensen in een dynamische samenleving. Ondanks dat eergerelateerd geweld niet nieuw is, heeft het in een rap tempo zijn intrede gedaan in onze maatschappij. Wij maken deel uit van die samenleving en moeten een antwoord weten te geven op dit voor ons nieuwe fenomeen. Dit betekent dat wij als politiemensen meer kennis van zaken moeten hebben, meer moeten weten over de verschillende culturen, omgangsvormen en problemen. Dit is geen taak voor specialisten, dit hoort bij ons vak.
 

Bespreekbaar maken en herkennen
Een eerste stap die nu genomen is, maar die zeker een vervolg moet krijgen, is het bespreekbaar maken van het onderwerp hier en in Turkije, bij de politie, maar ook bij de hulpverleninginstanties en in het onderwijs. In gemeenschappen waar de groepseer erg belangrijk is, moet men dit zelf aanpakken. We moeten niet vergeten dat het een traditie betreft die doorgegeven wordt van ouder op kind. Deze traditie moet doorbroken worden binnen de eigen gemeenschap. Een misverstand is dat het een fenomeen is dat voortkomt uit de islam. Dit is niet waar. De cultuur waarin de groepseer van belang is, is leidend, niet het geloof. Ook in verschillende landen in Zuid-Europa is eergerelateerd geweld geen onbekend begrip.
Buiten het bespreekbaar maken bij de verschillende professionals is het van belang dat er wordt samengewerkt, zowel binnen de verschillende politiekorpsen als met externe partners, zoals maatschappelijk werk, scholen en zelfhulporganisaties.

Ons onderzoek ging over de verschillen tussen Nederland en Turkije. Eergerelateerd geweld is echter geen Turks probleem. In vele andere landen komt dit ook voor. Volgens cijfers van de Verenigde Naties sterven er jaarlijks 5000 vrouwen door eergerelateerd geweld. In de verschillende landen zijn er ook verschillende vormen van eergerelateerd geweld. Dit betekent dat ons onderzoek slechts het begin is van wat er nog onderzocht moet worden om tot een aanpak van dit probleem te komen. In en over deze landen is er nog niet of nauwelijks onderzoek gedaan.
Wij hopen zelf in de toekomst nog een bijdrage te kunnen leveren aan deze onderzoeken en spreken de hoop uit dat er meerderen zullen zijn die een bijdrage willen leveren aan deze aangrijpende materie, zodat er een eind kan komen aan deze vaak vrouwonterende, maar vooral verstikkende traditie waarin vrouwen proberen te (over)leven.

[kader]
Het korps Noord- en Oost Gelderland besteedt in de opleiding Huiselijk Geweld extra aandacht aan het herkennen van signalen met betrekking tot eergerelateerd geweld. De opleiding is voor alle executieve medewerkers van de regio.
[einde kader]