De beelden van de man die met zijn hoofd recht naar beneden langs een van de Twin Towers naar beneden vliegt, de ontzette gezichten van de mensen op straat die getuige zijn van de gebeurtenissen, de interviews met de brandweerlieden, politici en natuurlijk ook met de burgemeester van New York, Giuliani, die op zo’n voortreffelijke wijze analyseerde was allemaal gebeurd was op die fatale dag nu ongeveer tien jaar geleden. Het kwam allemaal weer langs.

De programma’s over 11 september waren natuurlijk ook een moment om opnieuw de toekomst van het terrorisme aan de orde te stellen. Is de wereld veiliger geworden? Wat zijn de kansen op nieuwe aanslagen? Heeft Al Qaida nog het potentieel om nieuwe aanslagen te plegen?

Hoewel op sommige punten misschien vooruitgang lijkt te zijn geboekt blijft één ding opvallend voor wie de programma’s met aandacht bekijkt: er bestaat weinig overeenstemming over de vraag wat de oorzaken zijn van het terrorisme waarmee de wereld toen, op 11 september, getroffen werd.

Wat niet te ontkennen valt, zijn natuurlijk een aantal empirisch te constateren feiten. Dat er een groep mensen is die zelf aangeeft geïnspireerd te zijn door een islamitische ideologie met een goddelijke opdracht een vliegtuig als een moordwapen te gebruiken en als een brandbom de Twin Towers in te boren. Ook is onomstreden dat het soort aanslagen dat plaatsvond op 11 september, wordt opgeëist of anders gerechtvaardigd door een groep die daarvoor een theologische onderbouwing geven die vermengd is met allerlei grieven jegens het westen, jegens Israël en jegens wat men noemt ‘de kruisvaarders’. Maar wanneer men dan de deskundigen laat interpreteren wat nu precies de motieven van die daders zijn en van diegenen die met hen sympathiseren, en hoe we daartegen kunnen optreden, dan verpulvert die consensus in een veelheid van stemmen die weinig anders aan de dag leggen dan een grote verlegenheid.

Velen denken dat 11 september iets te maken heeft met armoede. Maar als dat het geval zou zijn, waarom zit dan niet heel Afrika vol met terroristen? En waarom zijn het vaak de mensen die betrekkelijk geslaagd zijn in de samenleving die zich plotseling als terrorist kunnen ontwikkelen?
Anderen wijzen op marginalisering. Terroristen zijn gefrustreerde lui, denken sommigen. Maar is dat wel waar? Was Bin Laden gemarginaliseerd?
Weer anderen denken dat terroristen gemotiveerd worden door onvriendelijke dingen die over godsdienst, in het bijzonder de islam, geschreven worden. Maar wie de getuigenissen van terroristen leest, ziet telkens dat het niet de ‘toon van het debat’ is waaraan men aanstoot neemt maar de inhoud. Men wil eenvoudigweg niet dat negatief geschreven wordt over godsdienst.

Weer een andere theorie over terrorisme is die van de psychiatrische aandoening: terroristen zijn eigenlijk ‘gek’. Ja, misschien, maar dan waren Stalin en Hitler ook gek. Bovendien: wat vaak opvalt, is het uiterst planmatig optreden van terroristen. Als het gekte is dan toch een partiële gekte.

Een van de meest impopulaire theorieën over terrorisme zou wel eens de juiste kunnen zijn, namelijk dat in het terrorisme allerlei traditionele religieuze leerstukken een uiterst geperverteerde vertaling krijgen. In het hedendaags offeren voor God (en aan God) krijgt de traditionele godsdienst een geheel nieuwe vertaling. De hedendaagse terrorist wil letterlijk sterven voor zijn geloof. Daartegen hebben we eigenlijk nog niet een goede remedie gevonden. Maar het meest verontrustende is misschien wel: ook nog geen overeenstemming over wat precies de terroristen drijft. En dan is het net als bij de dokter: als de diagnose verkeerd gesteld is, kan men ook weinig verwachten van de therapie.

Paul Cliteur is hoogleraar encyclopedie van de rechtswetenschap aan de Universiteit van Leiden en schrijver van de boeken The Secular Outlook (2010) en Het monotheïstisch dilemma (2010).