'In mijn werk bij de Koninklijke Marechaussee werd ik dagelijks geconfronteerd met de gevolgen van internationalisering', zegt Marty Messerschmidt. 'Op dit moment werk ik als krijgsmachtdeelplanner bij de Defensiestaf en wordt van mij verwacht dat ik over allerlei Europese onderwerpen, zoals investeringen in de politiemacht van de EU, een standpunt inneem. Dankzij de gevarieerde samenstelling van de groep krijg je meteen een divers netwerk cadeau.'

Ook voor Herman van den Berge, directielid regiokorps Haaglanden, is internationale samenwerking onderdeel van het dagelijkse bestaan. 'Den Haag, "stad van Vrede en Gerechtigheid", daar barst het van de internationale instituties en topconferenties: in 2004 is Nederland weer voorzitter van de EU of wat denk je van Milosovic en het Joegoslavië-tribunaal. Verder hebben wij per jaar zo'n 300 demonstraties en 200 daarvan hebben een relatie met de wereldorde: Irakezen demonstreren tegen Saddam Houssein, Koerden tegen Turken, Eritreërs tegen Ethiopiërs. Of neem mijn portefeuille met daarin de binnenstad, de oude stad en het regeringscentrum. Ik sta midden in de pluriforme samenleving waar ongelooflijk veel gebeurd.'

Nico Rop werkt als oud-politieman nu bij het ministerie van BZK en is ruim twee jaar delegatieleider van de raadswerkgroep Politiesamenwerking, een werkgroep van de Raad van het ministerie van BZK en Justitie van de EU. Met gedelegeerden uit alle vijftien lidstaten buigt hij zich over een Europese aanpak van politievraagstukken zoals voetbalvandalisme of een handboek Openbare orde en beveiliging bij de grote Eurotops. 'Per module wordt mij duidelijker dat je voor het internationale werk moet beschikken over een volle gereedschapskist en deze leergang biedt je die vaardigheden.'

Herman van den Berge koos voor deze leergang omdat hij zich wil verdiepen in een strategische oriëntatie op de internationale rechtsorde en omdat hij vindt dat hij onvoldoende weet van internationale processen. Juist door de samenwerking tussen SPL en Clingendael komen behalve het politionele perspectief, ook internationale strategische vraagstukken aan de orde, kortom het reikt verder dan de vraag hoe de automatiseringssystemen op elkaar af te stemmen.

Rop wil juist het accent leggen op de inhoudelijke prestatie en niet alleen praten over internationale verhoudingen. 'Waar kunnen we de politie in de toekomst op aanspreken: welke prestatie wil ze leveren bij internationale vraagstukken? Neem de bestrijding van de vrouwenhandel: met welke landen en Europese instituties werken we dan samen? De focus is nu vooral de eigen regio en soms de bovenregionale aanpak: maar echte internationale samenwerking zie ik nog te weinig.'
 

Internationale ontwikkelingen
Docters van Leeuwen opent de leergang met een inleiding waarbij hij zijn analyse van de internationale ontwikkelingen verbindt met een opdracht aan de Nederlandse politieleiders en de strategische vraagstukken verknoopt met hun handelingsrepertoire.

De wereld is absoluut geen global village, volgens Docters van Leeuwen, immers dat veronderstelt saamhorigheid. Niets is minder waar. Geen saamhorigheid maar tegenstellingen zien we in de publieke wereld. Van Gunsteren typeerde dit reeds als pluralisme. Grote veranderingen worden niet sociologisch maar technologisch aangedreven en veroorzaken in de hele wereld opvallende tegenstellingen die leiden tot ondraaglijk pluralisme.
Zo zien we naast centralisatie fragmentatie. Fragmentatie ontstaat dankzij de technologie: kennis en kleine apparaten die toegankelijk zijn voor een groter publiek. De politie dient zich rekenschap te geven dat fragmentatie ook meer en meer ontstaat binnen personen: in stille tochten lopen zoveel duizenden mensen mee dat het statistisch gezien niet anders kan of er zijn mensen bij die zelf geweld plegen.

Een tweede tegenstelling is horizontalisme versus neo-autoritisme. Waar heeft de goedopgeleide burger met geld de overheid nog voor nodig? Hij koopt toch zelf zijn veiligheid, zijn gezondheidszorg of zijn onderwijs?
En hoe staat het met de democratie? Naast de democratisch gekozen bestuurders, kennen we de functionele bestuurders die benoemd zijn. Deze groep groeit en zo kent Nederland meer dan 1800 ZBO's (zelfstandige bestuurs organen). Deze ZBO's zijn zeer machtig. Zo doet mijn eigen stichting (DvL) huiszoeking en deelt straffen uit zonder tussenkomst van de rechter. Van het democratisch afleggen van verantwoording, in traditionele zin, is geen sprake meer: de voorzitter beslist en de communiqués geven geen inzage in besluitvorming. Er is niet of nauwelijks controle door de democratisch gekozen bestuurders.
Bij Europese instituties zien we een vergelijkbare ontwikkeling. De voorzitter van de Eurotop beslist en treedt naar buiten met een persverklaring. Ook de regeringsleiders van de lidstaten brengen communiqués uit, met daarin hun kijk op de zaak.

Ondraaglijk pluralisme, saamhorigheid ontbreekt. De samenleving verwacht van de politie dat zij optreedt als integrator: dat zij zich verantwoordelijk voelt als jonge Marokkaantjes onveiligheid veroorzaken. In de kern gaat het leiderschap van de politie hierover.
Juist omdat u geconfronteerd wordt in uw werk met ondraaglijk pluralisme moet u kunnen spelen met de verschillende leidinggevende rollen. De rol die u kiest hangt samen met wat u wilt bereiken en wordt bepaald door de situatie.

Soms moet u het lef hebben een dictator te zijn: u bepaalt hoe het moet gebeuren.
In andere situaties is de rol van professor gewenst: de professioneel leidinggevende die zijn werknemers iets voorhoudt, maar zijn lot niet aan de organisatie verbindt. De goeroe doet geen appèl op de professionaliteit, maar op de goede wil: we gaan dit samen doen. Je kunt ook leiding geven als een staatsman, Mandela is daar een voorbeeld van: hij verwoordde de universele wil.
Leiderschap is altijd zichtbaar: dus een leider kan nooit een kluizenaar zijn. Spanningloos leidinggeven bestaat niet, volgens Docters van Leeuwen

Wat is uw repertoire als u internationaal ondraaglijk pluralisme wilt bestrijden?
Allereerst dient u inzicht te hebben in 'de geest van Europa'. Succesvol opereren kan slechts op het juiste momenten, weet dit moment te onderkennen. Heb oor voor het 'informatieve schot' verteld in een verhaal vol uitwijdingen.
Verder is uw stijl van opereren belangrijk: Nederlanders leggen veel te veel uit. 'Helemaal fout', volgens Docters van Leeuwen, 'Gewoon vanuit jouw belang opereren, niks uitleggen, maar helder je belang benoemen.' Verder wekt onze Hollandse genereuze houding argwaan, veel verder kom je met het principe van reciprociteit: voor wat hoort wat. Sterk punt is onze onbevangenheid: wij stappen gewoon op mensen af. Fransen of Engelsen daarentegen beperken zich tot hun eigen netwerken.

Internationale samenwerking opbouwen kent meerdere verschijningsvormen: eerst bouwen aan het sociale aspect tijdens de wittebroodsweken. Op recepties en conferenties werk je aan een sfeer van camaraderie. Dan het keiharde diplomatieke niveau: immers onder teksten schuilen belangen en belangentegenstellingen. Cruciaal zijn daarbij zijn de beleefdheidsformules: wie mag het eerste de lift in, en met welke complimenten bedank je een slechte spreker.
Veel miscommunicatie ontstaat omdat partners elkaars operationele praktijk niet kennen.
Docters van Leeuwen ziet als valkuil de oriëntatie van de Nederlandse politie op het beheer en de bestuurlijke verhoudingen. 'In heel Europa interesseert niemand het hoe u uw sterkte verdeelt, wel wat u in operationeel opzicht te bieden hebt'.

Plato zei het al: als je gevoel, denken en willen in balans hebt dan win je als persoon aan gezag. Persoonlijk heeft Docters dit ondervonden na zijn ontslag toen hij gevraagd werd om zijn mening. Als klein land werkt het in ons voordeel dat het persoonlijke gezag aan belang wint boven het functionele gezag. 'Als politie bent u vaak te bescheiden: kom ervoor uit dat u gezaghebbende personen bent. Accepteer dat uw persoonlijke gezag u het verste brengt.'

Inspiratie voor de praktijk?
'Briljante inleiding' typeert Nico Rop de openingslezing van Docters van Leeuwen.'Hoe hij een abstracte analyse verbindt met strategische vragen, de verschillende rollen voor de leider en praktische tips. Ik herken het regelmatig in mijn werk.
Ik zal een actueel voorbeeld noemen: de Hazeldonkacties. Samen met de Franse en Belgische politie werken wij aan drugsbestrijding. Men vat het plan op om de Franse collega's op Nederlandse bodem in Nederlands uniform te hullen. Op het laatste moment wordt dit afgelast. Nu terug naar de tip van Docters van Leeuwen: denk aan de reciprociteit. Ik vraag me af of tijdens al die gesprekken de Nederlandse politie ooit heeft voorgesteld om ook op Frans grondgebied als Nederlands politieambtenaar in Frans uniform te patrouilleren. Zou dit dan een serieuze optie zijn gebleven?

Wederkerigheid als uitgangspunt was ook voor Marty Messcherschmidt een eye opener.
'Voorafgaand aan de leergang hadden wij de opdracht om een paper te schrijven. Mijn statement was, dat internationale samenwerking begint met wederzijds vertrouwen. Vertrouwen komt niet uit de lucht vallen: dat moet je opbouwen, je moet weten wat in andere culturen wel of niet gebruik is. Houdingsaspecten zijn hierbij van belang: we oefenen met internationale aspecten van het onderhandelen. Zelf ben ik in mijn werk nogal doelgericht: zo van:'dit is het, en je kunt er wel of niet genoegen mee nemen.' Mij is heel duidelijk geworden dat dat geen succesvolle insteek is. Het principe van wederkerigheid, voor wat hoort wat, dat is de spelregel waarmee je eerder succes boekt.

Docters kanttekeningen bij de democratie waren voor Nico een waarschuwing: andere instituten dan de gekozen overheid hebben vergaande bevoegdheden, die niet democratisch getoetst worden. 'De burger komt steeds verder weg te staan van de democratie. Neem de uitbreiding van de EU: Ierland is het enige land dat daar een referendum over heeft gehouden'.
Herman van den Berge ziet de macht van de ZBO's als een gegeven. 'Wel heb ik moeite met de traditionele opvatting van de overheid, zij speelt niet in op dit nieuwe gegeven. Zij zou de nieuwe configuraties moeten managen: belangen en belangentegenstelling regisseren.
Of we nu praten over het Europees of het Nederlandse parlement: bij beiden speelt hetzelfde. Politici denken dat ze over alles gaan en dat kunnen oplossen met wet en regelgeving. De samenleving is daar veel te complex voor: kijk maar naar de migratiestromen, die laten zich niet tegenhouden.'

Van den Berge: 'Meteen na de eerste module heb ik op mijn werk gesproken over onze rol als integrator in een pluriforme. Hoe pakken wij dat op in de Haagse oude stadswijken? Deze rolopvatting moeten we niet alleen voor ons zelf operationeel maken, maar ook uitdragen naar de politiek. Die staat een ander type leiderschap voor ogen: meer repressie, centralisatie en afrekenen op resultaten. Centralisatie is geen adequaat antwoord op de problemen, daar is de samenleving te pluriform voor. De crux is het integreren van tegenstellingen. Als frontline organisatie weten wij dit als geen ander: niet voor niets kiezen wij voor een fijnmazige probleemgerichte aanpak.'

Voor meer informatie over de Leergang Internationale Politie Oriëntatie (LIPO), die in het voorjaar 2003 opnieuw van start gaat, kan contact worden opgenomen met de LSOP-School voor Politie Leiderschap, Tel: +31 (0)575 580057
Fax: +31 (0)575 580099 of E-mail: spl@lsop.nl (secretariat)